"από ανέκαθεν" : σωστό ή λάθος;

Φαροφύλακας

Απαρέμφατος Δροσουλίτης του πιο Μόρμυρου Φθόγγου
Προσωπικό λέσχης
Ενδέχεται να έχει ακούσει κανείς, ακόμη και να τον έχουν διορθώσει τον ίδιο, πως το "από ανέκαθεν" είναι λάθος και το σωστό είναι να λέμε σκέτο "ανέκαθεν". Το επιχείρημα είναι πως το επίθημα -θεν δηλώνει προέλευση από κάπου κι έχει ίδια αξία με το "από". Έτσι για παράδειγμα άνωθεν σημαίνει "από πάνω", ενώ παιδιόθεν σημαίνει "από παιδί".

Βεβαίως, η λέξη ανέκαθεν σημαίνει "πάντοτε" και το λεξικό Μπαμπινιώτη την ετυμολογεί ως εξής:
αρχ. < αν(α)- + επίρρ. εκάς «μακριά» + -θεν

Το λεξικό σε σχετικό σχόλιο, μεταξύ άλλων, σημειώνει:
Λανθασμένη —με την έννοια τού περιττού— χρήση αντί τού απλού (αρχαιοπρεπούς) ανέκαθεν, που μόνο του, λόγω τής καταλήξεων -θεν, δηλώνει το από.

Το πρόβλημα με το -θεν όμως, βλέπεις, είναι πως είναι αδιαφανές και εδώ που τα λέμε, όπου υπάρχει, υπάρχει από παλιά και δεν πρόκειται να το ξανακολλήσουμε εμείς κάπου ακριβώς διότι τώρα πια δεν έχει κάποια σημασία. Έτσι για παράδειγμα, αν σε ρωτήσει κάποιος «Από πού έρχεσαι;» σε καμιά περίπτωση δεν πρόκειται να απαντήσεις «Καστοριάθεν!» (από την Καστοριά) :ρ

Ο Γιάννης Χάρης (μάλλον αυτός πρώτος) και έπειτα ο Νίκος Σαραντάκος σημειώνουν πως ο επίμαχος "σολοικισμός" απαντά ακόμα και στον Όμηρο! Αντιγράφω από το ιστολόγιο τού Σαραντάκου:

Εδώ ο Όμηρος, γράφοντας πριν από τρεις χιλιάδες χρόνια, όταν το -θεν ήταν ζωντανό και διαφανές, κι όχι απολίθωμα όπως σήμερα, γράφει «απ’ ουρανόθεν» (Θ365, Φ199, λ18, μ381) και «εξ ουρανόθεν» (Θ19, Θ21, Ρ548) επειδή έτσι τον βολεύει στο μέτρο, ενώ επίσης γράφει «από Τροίηθεν» (Ω492, ι38). Προφανώς οι αρχαίοι δεν το θεωρούσαν σολοικισμό•

[...]

Αλλά και ο Ησίοδος γράφει «εκ Διόθεν», τύπος που απαντά επίσης στα Αργοναυτικά και στον Διογένη Λαέρτιο, ενώ σε έναν Νεμεόνικο ο Πίνδαρος έχει «Επιδαυρόθεν τ’ άπο». Στη μετάφραση των Εβδομήκοντα αφθονούν τύποι όπως «από πρωΐθεν, από μακρόθεν, από έμπροσθεν».​

Από τον Όμηρο λοιπόν έως τον Ελύτη φαίνεται πως ο τύπος υπάρχει φυσικός και ζωντανός. Ίσως είναι καιρός να αφήσουμε το αεροβόλο στην άκρη και το "από ανέκαθεν" στην ησυχία του.

Να πω επίσης πως και εδώ μάλλον ενεργοποιείται η δύναμη τής αναλογίας και ακριβώς επειδή ανέκαθεν σημαίνει "πάντα", η φράση "από ανέκαθεν" ισχυροποιείται από την αντίστοιχη φράση "από πάντα".

Αντίστοιχη περίπτωση είναι το "εκ τού μακρόθεν" το οποίο δεν νομίζω πως κάθεται να το διορθώσει πραγματικά κανείς. Μονάχα το "από ανέκαθεν" μπήκε στο στόχαστρο τής λαθοθηρίας/λαθολαγνίας.

Πιστεύω πως στα Νέα Ελληνικά καί οι δύο χρήσεις, "από ανέκαθεν" και σκέτο "ανέκαθεν", ακούγονται φυσικές και ίσως είναι καιρός να πάψουν να θεωρούν το "από ανέκαθεν" λάθος, όσοι το κάνουν, και όλοι μας να εμπιστευτούμε επιτέλους τους νέους τρόπους τής νέας μας γλώσσας.
 
Ναι, υπάρχει όμως η τεράστια διαφορά ότι ο Όμηρος και ο Ελύτης ήταν ποιητές και όχι γλωσσολόγοι. Ποιητική αδεία,δε, έχουμε δει πολύ χειρότερα! Με την ίδια λογική, μπορεί κάποιος να πει ότι το "επέστρεφε" είναι σωστό,λόγω Καβάφη!

Μα, όπως και να έχει,το σκέτο ανέκαθεν είναι πολύ πιο απλό και βολικό, οπότε γιατί να μην το προτιμήσουμε, αφού είναι και ορθότερο;;

Μα, το "ανέκαθεν" δεν σημαίνει "από πάντα" και όχι "πάντα"; Για αυτό ακριβώς το "από" είναι περιττό!
 

Δροσούλα

Κοινωνός
Πολύ ενδιαφέρουσες οι ιστορικές γλωσσικές αναφορές. Ωστόσο, επειδή έχει διορθωθεί άπειρες φορές η συγκεκριμένη έκφραση, έγινε "μαύρο πρόβατο". Οι καταλήξεις -θεν τείνουν να εκλείψουν, καθώς η ελληνική και όλες οι γλώσσες τείνουν να γίνονται αναλυτικές. Μια - δυο εκφράσεις με -θεν προτιμώ να τις κρατήσω χωρίς πλεονασμό.
Αναφορικά με τις αναύξητες προστακτικές, ακούω συχνά προστακτικές "επέστρεψε το βιβλίο", "επέλεξε το χρώμα" και ομολογώ ότι μου ακούγονται πιο εύηχες, παρόλο που δεν τις χρησιμοποιώ και τις διορθώνω. Ίσως επειδή η οριστική χρησιμοποιείται πολύ συχνότερα, να τις έχει συνηθίσει το αφτί μας.
 

Φαροφύλακας

Απαρέμφατος Δροσουλίτης του πιο Μόρμυρου Φθόγγου
Προσωπικό λέσχης
Αμοντιλιάδο, την επιχειρηματολογία μου την ανέπτυξα πιο πάνω οπότε δεν θα καταπιαστώ να επαναλάβω εδώ κάτι. Το "από ανέκαθεν" είναι πρωτίστως επιλογή τής ίδιας τής γλώσσας.

Να σημειώσω μονάχα πως ο Όμηρος κι ο Ελύτης δεν χρησιμοποίησαν την φράση εν είδει ποιητικής αδείας αλλά προφανώς επειδή έτσι το χρησιμοποιούσαν και στον δικό τους λόγο. Ποιητική άδεια χαρακτηρίζουμε ένα σχήμα όταν είναι τελείως ιδιότυπο και δεν απαντά αλλού παρά στο συγκεκριμένο ποίημα/έργο. Το "από ανέκαθεν" έχει κανονικότατη χρήση μέσα στον λόγο.

Επίσης, πιστεύω πως και το "καβαφικό επέστρεφε" δεν είναι καβαφικό αλλά νεοελληνικό, μια ακόμα μεγαλύτερη συζήτηση που έχει ξεκινήσει εδώ. Προσωπικά δεν το θεωρώ λάθος. Είναι απλά ένας νέος τρόπος για την προστακτική ορισμένων λέξεων και γι' αυτό άλλωστε μάς ακούγεται όχι απλά καλά αλλά... καλύτερα από τον παλιότερο τύπο, όπως σημειώνει και η Δροσούλα. Αν θες δες εδώ την άποψή μου.
 
Διαβάζω το πρώτο κεφάλαιο των Αδερφοφάδων και γράφει ο Καζαντζάκης:"...μα ο λόγος του κυλούσε στην άβυσσο, κι από την άβυσσο ανέβαιναν, δεξάθε, ζερβάθε, βρισιές και βλαστήμιες"!:ρ
 

Φαροφύλακας

Απαρέμφατος Δροσουλίτης του πιο Μόρμυρου Φθόγγου
Προσωπικό λέσχης
Πολύ ενδιαφέρον και μπράβο που το βρήκες και το σημειώνεις εδώ! :)

Υπάρχουν ορισμένες λέξεις σε -θεν που χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα όπως π.χ. η όπισθεν τού αυτοκινήτου. Παραδόξως, κι ενώ λέμε πως το -θεν σημαίνει "από", στην όπισθεν έχει φτάσει να έχει ακριβώς την αντίθετη σημασία δηλ. "προς" αφού όταν βάζεις όπισθεν πηγαίνεις... προς τα πίσω!

Όμοια κι εδώ, αυτό το "δεξάθε, ζερβάθε", νομίζω πως οι περισσότεροι θα το καταλάβουν σαν "(προς τα) δεξιά (προς τα) ζερβά".
 

Δροσούλα

Κοινωνός
Καμιά φορά η κατάληξη -θεν συγχέεται με άλλες καταλήξεις που δηλώνουν "προς ένα σημείο" ή "σε ένα σημείο" [-θι (αυτόθι), -σε (πανταχόσε), -ζε (Αθήναζε)]. Επειδή είναι πιο κοινή, είναι ευκολότερο να πει κάποιος "όπισθεν" παρά "όπισθι".
 

Φαροφύλακας

Απαρέμφατος Δροσουλίτης του πιο Μόρμυρου Φθόγγου
Προσωπικό λέσχης
Δροσούλα, δεν είναι αυτό! Θα μπορούσαμε μια χαρά να πούμε "όπισθι" όπως λέμε "κάτωθι".

Απλά οι λέξεις με την χρήση αλλάζουν σημασία και καθώς το -θεν έχει χάσει την αξία του (και μοναχά υπάρχει μέσα σε μερικές λέξεις σαν απολίθωμα) μπόρεσε και η λ. όπισθεν να προσαρμόσει την δική της σημασία.

Άλλωστε, όπισθεν δεν σημαίνει ακριβώς "προς τα πίσω". Δεν λέμε τόσο "πήγαινα όπισθεν" όσο "πήγαινα με όπισθεν" καθώς και "βάλε όπισθεν" και άρα η όπισθεν είναι απλά μια θέση τού λεβιέ ταχυτήτων.

Σίγουρα όμως αποτελεί περίπτωση που δείχνει πως το -θεν δεν έχει πια την σημασία που μερικοί θέλουν να του αποδίδουμε.

Τώρα όσον αφορά την καταλήξη -δε (Αθήνας+δε > Αθήναζε) και τα όμοια, αυτή ανήκει αποκλειστικά στην αρχαία γλώσσα και δεν αφορά τα αγαπημένα μας Νέα Ελληνικά.
 

Δροσούλα

Κοινωνός
Από το σχόλιο κρατώ τη λέξη "απολίθωμα". Είναι πολύ δόκιμος χαρακτηρισμός, τόσο για το συγκεκριμένο -θεν, όσο και για λέξεις και ρήματα που δεν μπορούμε να εκδημοτικίσουμε. (Παίξε λίγο με τους τύπους και τις έννοιες του απολαμβάνω / απόλαυσα και θα δεις. Μπορούμε μέχρι και νημάτιο να κάνουμε)
 

Φαροφύλακας

Απαρέμφατος Δροσουλίτης του πιο Μόρμυρου Φθόγγου
Προσωπικό λέσχης
Νομίζω πως και το από πάντα πυροβολείται από κάμποσους... grammar nazis :))))

Έβλεπα, λοιπόν, τις προάλλες μια ισπανική σειρά και συνειδητοποίησα πως λέγεται κανονικότατα και στα Ισπανικά: desde siempre και τελικά μάλλον στις περισσότερες γλώσσες (since always, sinds altijd κτλ.)
 

Αντέρωτας

Ξωτικό του Φωτός
Νομιζω οτι θα μπορουσαμε να αναλυσουμε το -θεν γενικοτερα σαν από, που στα νεα Ελληνικα δεν χρησιμοποιειται μονο για να δηλωσει προελευση (ήρθε άνωθεν, απο πάνω) αλλα και τοποθεσια (το φεγγάρι πανωθέ μου). Δηλαδη ταυτοχρονα αυτα που τα Αγγλικα δηλωνουν με δυο λεξεις, from και by. Δεν αποκλειεται το -θεν να ειναι υπολειμμα της αρχαιοτερης αφαιρετικης πτωσης, η οποια στα Λατινικα χρησιμοποιειται και για προελευση, και για τοποθεσια.

Η λεξη έμπροσθεν, οπισθεν δε σημαινει κατι που προερχεται απο μπρος ή πισω μας, αλλα γενικα κατι που ειναι "απο πισω" μας (αν και δε νομιζω να λεμε "απο μπρος μας" στα ΝΕ). Επισης οταν λεμε δώθε κείθε δεν εννοουμε κατι που ερχεται απο δω και απο κει, αλλα κατι που μετακινειται "απο δω" και "απο κει".

Με αυτη τη λογικη θα συμφωνησω με το Φαρο οτι το "απο ανεκαθεν" δεν εναι απαραιτητα πλεονασμος, και απλα τονιζει την κινηση.
 
Top