Το ζήτημα της ζωής απέναντι στο θάνατο στην λογοτεχνία

Καλύτερα ζωντανός και δούλος σε άκληρο αφέντη
παρά βασιλιάς των νεκρών στον κάτω κόσμο.
(Οδύσσεια, ραψωδία λ)
Με τους στίχους αυτούς ο Όμηρος μας δείχνει μέσα απ΄το στόμα του Αχιλλέως την αγάπη που τρέφει ο άνθρωπος για την ζωή και την απέχθεια για τον θάνατο ώστε να εγκαταλείπει και την ελευθερία του ακόμα για να ζήσει!
Ο Όμηρος είναι από τους ποιητές που αγαπάνε την ζωή και την σέβονται σε αντίθεση με άλλους λογοτέχνες που έφτασαν στην πλήρη απαξίωση της ζωής και θεώρησαν τον θάνατο σαν λύτρωση.

Η υπαρξιακή αγωνία είναι ένα από τα βασικά θέματα της λογοτεχνίας. Κι αν εσύ, Φιλόσοφε, προτίμησες να το θίξεις μέσω του Ομήρου, εγώ θυμήθηκα ένα παραμύθι.

Πρέπει να ήμουν σε προσχολική ηλικία, γιατί μου είχαν αγοράσει το Κοριτσάκι με τα σπίρτα του Άντερσεν και μου το διάβαζαν. Όταν, λοιπόν, το παραμύθι έφτανε στο τέλος, το κοριτσάκι πέθαινε αλλά η λέξη "πεθαίνω" δεν αναφερόταν πουθενά. Το μόνο που έλεγε ήταν ότι το κοριτσάκι πήγαινε να συναντήσει τη γιαγιά του και ήταν τελικά πολύ - πολύ ευτυχισμένο.

Θυμάμαι σα να είναι τώρα ότι κάτι δε μπορούσα να καταλάβω στο παραμύθι ή μάλλον ότι δεν ήξερα αν πρέπει τελικά να χαρώ για το κοριτσάκι ή να κλάψω. Μεγαλώνοντας κατάλαβα ότι σ' αυτό το παραμύθι ο θάνατος εξισώνεται με τη λύτρωση.

Καταρχας δε νομιζω οτι μπορουμε να πουμε με σιγουρια τι πιστευει ο Ομηρος, αν λατρευει τη ζωη ή το θάνατο. Στη μιση Ιλιαδα που εχω διαβασει δεν ειδα τιποτα που να μπορει να εκληφθει ως προσωπικη αποψη ή έκφραση του ποιητή. Κατα δεύτερον νομίζω οτι αυτοι οι δυο στιχοι εκφραζουν γενικα την ιδεα που ειχαν οι Αρχαιοι για τον Αδη: μια σκοτεινη υπαρξη χωρις νοημα, τουλαχιστον πριν την "εισαγωγη" των Ηλυσιων Πεδιων στην κοσμολογία τους.

Τωρα το ποτε αρχισε η "θανατολατρεια" δεν ξερω. Φανταζομαι κατα την περιοδο του ρομαντισμου και της "γκοθίλας"

ΥΓ. Το κοριτσακι με τα σπιρτα κι εμενα με ειχε "βραχυκυκλώσει"

Ο/Η Αντέρωτας έγραψε:

Καταρχας δε νομιζω οτι μπορουμε να πουμε με σιγουρια τι πιστευει ο Ομηρος, αν λατρευει τη ζωη ή το θάνατο.

Click to expand...

Τώρα που το λες, έτσι πρέπει να είναι. Μπορεί οι ήρωες να θρηνούν το χαμό των αγαπημένων τους (θυμάμαι την εκπληκτική σκηνή με τα άλογα που θρηνούν κι αυτά το θάνατο του Πάτροκλου), αλλά από κει και πέρα στα ομηρικά έπη υπάρχει μια άλλη ζωή που συνεχίζεται στον Άδη.

Στην Οδύσσεια, πάλι, ο θάνατος έρχεται σαν φυσική τιμωρία των κακών, ανυπάκουων ή άμυαλων (σύντροφοι του Οδυσσέα, μνηστήρες).

Στον Όμηρο και ειδικά στην Ιλιάδα, αυτο που θυμαμαι εγω, ειναι πως γινόταν "εξαιρετικες" περιγραφές την στιγμη που καποιος σκοτωνε καποιον αλλον.

Ο ποιητής μιλουσε με λεπτομερειες πως εμπαινε το δορυ στο.. πλευρο πχ και "τρυπαγε την τρυφερη του σαρκα, εφτανε στο κοκκαλο και.. παει λεγοντας".

Σχεδον ολη η Ιλιαδα εχει τετοιες σκηνες, οποτε να υποθεσω πως ο Όμηρος λατρευε την ιδέα του θανάτου, αλλα... οχι την μετα θανατον ζωη!

Στην Οδύσσεια, πραγματι παρατηρουμε πολλες αλλαγες. Δεν πρεπει να ξεχναμε ομως και την αρκετα μεγαλυτερη ηλικια του ποιητη (ο Οδύσσεια ειναι μεταγενεστερη της Ιλιαδας), που πιθανον να τον εκανε να δει διαφορετικα καποια πραγματα. Η διαφορετικη αντιληψη του θανατου ειναι ενα απο αυτα.

Ο/Η Λορένα έγραψε:

Δεν πρεπει να ξεχναμε ομως και την αρκετα μεγαλυτερη ηλικια του ποιητη (ο Οδύσσεια ειναι μεταγενεστερη της Ιλιαδας), που πιθανον να τον εκανε να δει διαφορετικα καποια πραγματα. Η διαφορετικη αντιληψη του θανατου ειναι ενα απο αυτα.

Click to expand...

Βεβαια να βαλω μια παρενθεση και να πω οτι οταν λεμε "ο Όμηρος" δεν εννοουμε απαραιτητα ενα συγκεκριμενο ανθρωπο. Δεν ξέρουμε τις συνθήκες με τις οποίες φτιάχτηκαν τα έπη ουτε την αρχικη τους μορφη. Το ονομα του Ομηρου το ξερουμε οχι μεσω ιστοριας, αλλα μεσω παραδοσης. Όταν λέμε "ο Όμηρος" αναφερόμαστε συμβολικα στους όποιους δημιουργους των δύο επών (αν δεν ηταν ενας), συμπεριλαμβανομενων των αλλοιώσεων που υπέστησαν μέχρι να καταγραφούν πρώτη φορά επι Πεισιστράτου.

Λόγω της παραπάνω σκοτεινης κατάστασης προσωπικά αμφιβάλλω οτι τα δύο έπη μπορούν να μας πούν κάτι για τον Όμηρο και τις αποψεις του και οτι μπορουμε να τα κρινουμε βιογραφικα... δηλαδη να ερμηνευσουμε καποια πραγματα βασει της υποτιθεμενης ηλικιας του ή της ζωής του.

Ο/Η Αντέρωτας έγραψε:

αμφιβάλλω οτι τα δύο έπη μπορούν να μας πούν κάτι για τον Όμηρο και τις αποψεις του και οτι μπορουμε να τα κρινουμε βιογραφικα...

Click to expand...

Γι' αυτό και οι περισσότεροι φιλόλογοι αναφέρονται στα "ομηρικά έπη", στο "ομηρικό σύμπαν" και όχι στον ποιητή Όμηρο.

Κλείνοντας την παρένθεση, οι σκέψεις που μου δημιούργησε αυτό το νημάτιο, δυστυχώς έχουν πολύ μαυρίλα. Ό, τι περί θανάτου μου έχει μείνει από τα διαβάσματά μου, δεν προβάλλει τη χαρά της ζωής αλλά, όπως και στον Άντερσεν, τα δεινά της.

Ας πούμε, σ' αυτό το πολύ "μουσικό" ποίημα του Λορέντζου Μαβίλη :



Είναι όμορφο, όμως!

Τώρα, μάλιστα, συνδέω και το γοτθικό μυθιστόρημα που και αυτό εμφανίστηκε την περίοδο του ρομαντισμού (Δράκουλας, Ανεμοδαρμένα Ύψη, Φρανκεστάιν κλπ) που "παίζει" με την ιδέα του τρόμου και του θανάτου.

Νυκτί, τι είναι η Εσωτερική Ταχύτητα; Λογοτεχνικό ή θεωρητικό;

Ο/Η Χρυσηίδα έγραψε:

Πρέπει να ήμουν σε προσχολική ηλικία, γιατί μου είχαν αγοράσει το Κοριτσάκι με τα σπίρτα του Άντερσεν και μου το διάβαζαν. Όταν, λοιπόν, το παραμύθι έφτανε στο τέλος, το κοριτσάκι πέθαινε αλλά η λέξη "πεθαίνω" δεν αναφερόταν πουθενά. Το μόνο που έλεγε ήταν ότι το κοριτσάκι πήγαινε να συναντήσει τη γιαγιά του και ήταν τελικά πολύ - πολύ ευτυχισμένο.

Θυμάμαι σα να είναι τώρα ότι κάτι δε μπορούσα να καταλάβω στο παραμύθι ή μάλλον ότι δεν ήξερα αν πρέπει τελικά να χαρώ για το κοριτσάκι ή να κλάψω. Μεγαλώνοντας κατάλαβα ότι σ' αυτό το παραμύθι ο θάνατος εξισώνεται με τη λύτρωση.

Click to expand...

Απαντάω δυό χρόνια μετά, αλλά δε βαριέσαι. Είναι λύτρωση, γιατί ο Άντερσεν δεν τέλειωνε την ύπαρξη του πρωταγωνιστή του με τον θάνατο, αλλά συνεχιζόταν σε κάτι διαφορετικό, αρκετές φορές καλύτερο (φιλολογική παρατήρηση που έκανε ένας φίλος μου και που πρέπει να έχω αναφέρει ξανά). Το κοριτσάκι με τα σπίρτα βρήκε τη γιαγιά του, η μικρή γοργόνα έγινε αφρός της θάλασσας κ.ο.κ. Ο Άντερσεν θλιβόταν από τη ζωή, φοβόταν τον θάνατο, κάπως έπρεπε να τα βολέψει κι έπελεγε την "θλιβερή" επιλογή, όπως και πολλοί συγγραφείς.
Πάντως η ελληνική μυθολογία/φιλοσοφία/κουλτούρα/πολιτισμό διέπεται από αυτό το ζήτημα(δηλώνω πως ο Καστοριάδης μ' έχει επιρρεάσει πολύ ). Όταν βγήκαν όλα τα δεινά χωρίς την ελπίδα από το πιθάρι της Πανδώρας, έπρεπε να γίνουν ήρωες και να ζήσουν κι επειδή η πέτρα που κυλούσε ο Σίσυφος ήταν μια δουλειά δίχως νόημα, έπρεπε να την ορίσει ο ίδιος, γιατί απλά κάποια πράγματα δεν μας τα υπόσχεται κανείς Καλύτερος.